Jakobskruiskruid uit de berm

Een pioniersoort vestigt zich op open, kale plekken, leeft kort en maakt veel kleine zaden die zich ver verspreiden. Een climaxsoort leeft lang en kan goed tegen concurrentie en schaduw. Volgens de tekst groeit jakobskruiskruid op plekken met weinig begroeiing, is de plant tweejarig en maakt hij enorm veel pluizige zaden. Dat zijn kenmerken van een pioniersoort.

Putrescine is $\text{C}_4\text{H}_{12}\text{N}_2$: het bevat de elementen C, H en N. Ga per element na uit welke anorganische stof de plant het haalt:

• C komt uit koolstofdioxide ($\text{CO}_2$), dat de plant bij de fotosynthese vastlegt.
• H komt uit water ($\text{H}_2\text{O}$), dat bij de fotosynthese wordt gesplitst.
• N neemt de wortel op uit de bodem, als nitraat ($\text{NO}_3^-$) of ammonium ($\text{NH}_4^+$).

1. Bij stikstofassimilatie bouwt een plant stikstof uit een anorganische stof (nitraat of ammonium) in een organische stof in, zoals een aminozuur. Putrescine is al een organische stof met stikstof erin. Senecionine maken uit putrescine is voortgezette assimilatie: van de ene organische stof een andere maken. In afbeelding 2 bij vraag 7 zie je ook dat er geen stikstof bijkomt: putrescine heeft twee N-atomen, senecionine één. Onjuist.
2. In de tekst bij vraag 7 staat dat senecionine en de andere PA's met de organische sapstroom door de plant gaan. De organische sapstroom loopt door de bastvaten (het floëem). Juist.
3. Worteldruk duwt water met opgeloste zouten vanuit de wortel omhoog door de houtvaten: dat is de anorganische sapstroom. PA's gaan met de organische sapstroom door de bastvaten, en die wordt niet door worteldruk aangedreven. Onjuist.

Denk aan wat er in een haarvat gebeurt:

• Aan het begin van een haarvat (de kant van de slagader) is de bloeddruk hoger dan de osmotische waarde van het bloed. Plasma wordt door de wand naar buiten geperst: dat heet filtratie. Zo ontstaat weefselvloeistof.
• Aan het eind van het haarvat (de kant van de ader) is de bloeddruk gedaald. Nu trekt de osmotische waarde van het bloed, door de bloedeiwitten, weefselvloeistof terug het haarvat in: resorptie.
• Het bloed uit de haarvaten van de darmen stroomt naar de poortader. Is de druk in de poortader hoog, dan blijft de druk in die haarvaten ook hoog. Er wordt minder weefselvloeistof teruggenomen, en het vocht blijft achter in de buikholte.

Reken in drie stappen, van de koe naar het hooi:

1. De dodelijke dosis PA: $600\ \text{kg} \times 2{,}5\ \text{mg/kg} = 1500\ \text{mg} = 1{,}5\ \text{g}$.
2. Hoeveel jakobskruiskruid bevat 1,5 g PA? De plant bevat 0,2% PA, dus 0,002 deel van het drooggewicht. Hooi is gedroogd, dus dat percentage mag je direct gebruiken: $1{,}5\ \text{g} / 0{,}002 = 750\ \text{g}$ plant.
3. Hoeveel hooi bevat 750 g plant? Het hooi bestaat voor 3% uit jakobskruiskruid: $750\ \text{g} / 0{,}03 = 25\,000\ \text{g} = 25\ \text{kg}$ hooi.

Controleer andersom: 25 kg hooi bevat $25 \times 0{,}03 = 0{,}75$ kg plant, en daarin zit $0{,}75 \times 0{,}002 = 0{,}0015$ kg, dus 1500 mg PA.

Kijk welk begrip gaat over twee soorten die zich aan elkaar aanpassen.

• A Co-evolutie: twee soorten evolueren onder invloed van elkaar. Jakobskruiskruid maakt PA's tegen vraat; de sint-jakobsvlinder werd daar ongevoelig voor en gebruikt de PA's zelfs voor zijn eigen bescherming. Juist.
• B Convergentie: niet-verwante soorten krijgen door een vergelijkbare leefomgeving vergelijkbare kenmerken. Hier gaat het om de aanpassing van de ene soort aan de andere.
• C Het bottleneck effect: een populatie wordt sterk verkleind, waardoor genetische variatie verloren gaat. Daarover staat niets in de tekst.

Redeneer in twee stappen.

1. De specialisten (de zebrarups en de jakobskruid-aardvlo) zijn ongevoelig voor PA's en slaan ze zelfs op voor hun eigen bescherming. Tegen hen helpen PA's niet. PA's maken kost de plant wel stoffen en energie. Planten met een lage PA-productie kunnen die in groei en zaadvorming steken: zij zijn in het voordeel.
2. Niet-specialistische vraatinsecten worden wel door PA's afgeschrikt. Worden planten met weinig PA's algemener, dan is er meer voedsel voor hen: hun aantal neemt toe.

• A Hoge PA-productie, neemt af: PA's beschermen niet tegen de specialisten.
• B Hoge PA-productie, neemt toe: ook hier klopt de eerste kolom niet, en bij veel PA's zouden de niet-specialisten juist afnemen.
• C Lage PA-productie, neemt af: de eerste kolom klopt, maar minder PA's betekent meer voedsel voor de niet-specialisten.
• D Lage PA-productie, neemt toe: juist.

Een exoot is een soort die door de mens terecht is gekomen in een gebied waar hij van nature niet voorkwam. Volgens de tekst bij vraag 11 komt de jakobskruid-aardvlo van nature voor in de duinen in het westen van Nederland. Het is dus een inheemse soort, die de veehouders alleen binnen Nederland verplaatsen.